РАБОЧЫЯ СХЕМЫ

больш артыкулаў

06-08-2026

Забраць маёмасць у беларусаў. Схема Кацярыны ІІ

Канфіскацыя маёмасці палітычных апанентаў, продаж дамоў і кватэр ужо даўно сталі сістэмным спосабам палітычнага ціску ў Беларусі. Гэты механізм не ноу-хау, ён мае значна даўжэйшую гісторыю. Амаль 230 гадоў таму, каб задушыць у Беларусі незалежніцкае паўстанне Тадэвуша Касцюшкі, расейская акупацыйная адміністрацыя стварыла на беларускіх землях разгалінаваную сістэму адбірання маёмасці.

 

Расейская імператрыца Кацярына ІІ дзейнічала аператыўна. Паўстанцы толькі вызвалілі ад акупацыі Вільню, а ўжо 19 і 22 красавіка 1794 года яна падпісала два ўказы на імя менскага генерал-губернатара Цімафея Туталміна і камандуючага расейскімі акупацыйнымі войскамі на беларускіх землях Мікалая Рапніна.

 

Афіцыйны Пецярбург слаба ўяўляў сапраўдны стан справаў на нядаўна захопленых беларускіх землях. У Расеі вельмі баяліся, што паўстанне перарасце ў агульнанародны выступ і пачне ахопліваць новыя тэрыторыі. Таму Кацярына ўказамі патрабавала ад сваіх намеснікаў «вышукваць любыя сродкі» для памяншэння колькасці паўстанцаў, жорстка караць «закасцянелых злачынцаў», але адначасова і шчодра ўзнагароджваць тых, хто заставаўся верным расейскай уладзе.

 

Адным з галоўных інструментаў гэтай палітыкі павінна была стаць маёмасць.Указамі загадвалася неадкладна перадаваць у расейскае кіраванне зямельныя ўладанні ўсіх, хто ўдзельнічаў у паўстанні або нават толькі падазраваўся ў падтрымцы інсургентаў. У афіцыйных дакументах гэта называлася секвестрам - часовай канфіскацыяй маёмасці і перадачай яе пад кантроль кіраванне дзяржаўных органаў. То бок, своеасаблівы арышт маёмасці, кажучы сучаснай працэсуальнай мовай. Канфіскацыя часовая, але на практыцы многія беларускія маёнткі сваіх гаспадароў ужо ніколі не ўбачылі.

_____________________

Ад студэнцкай справы да турмы ў 59 гадоў. Як Расейская імперыя нішчыла жыццё Напалеона Орды

____________________________

Беларусь падпадала пад асаблівы рэжым. Расейскім войскам загадвалася займаць маёнткі паўстанцаў адразу, разам з акупацыяй тэрыторыі. Забіраць загадвалася ўсё ў кожнага, хто, як пазначалася ва ўказе, «...выкрыецца яўна, альбо ў змове даказаны будзе...».

Пра гэта добра сведчаць інструкцыі расейскага генерала Рапніна расейскаму генералу Ота Дэрфельдэну. Там літаральна па пунктах распісана, што рабіць з маёнткамі наваградскага ваяводы і праўстаўніка Найвышэйшай Рады Вялікага Княства Літоўскага Язэпа Несялоўскага і аднаго з Тызенгаўзаў.

 

Збожжа забраць і аддаць на забеспячэнне войска, знойдзеныя грошы - ідуць на закупку правіянту і фуражу, быдла і авечкі - на харчаванне салдат, сена – палкавым коням, а забраных коней - прадаць у Нясвіжы.

 

Шляхецкія маёнткі на беларускіх землях ператвараліся ў склады, гаспадарчыя двары і фінансавую базу акупацыйнай арміі.

У «часовае» расейскае кіраванне пераходзілі мануфактуры, млыны, гарадскія дамы і іншыя гаспадарчыя аб'екты. Яшчэ ў красавіку 1794 года Савет пры імператарскім расейскім двары пастанавіў накіроўваць даходы з забраных маёнткаў на кампенсацыю ваенных выдаткаў.

Іншымі словамі, беларуская шляхта павінна была не толькі пагадзіцца з акупацыяй беларускай зямлі, але і ўтрымліваць войска, якое гэтую зямлю акупавала.

Асаблівасцю было і тое, што забіралі маёмасць не чыноўнікі цывільнай адміністрацыі, а вайсковыя падраздзяленні. У значнай ступені, гэта было для расейцаў вымушаным рашэннем: на толькі што акупаваных беларускіх землях расійская адміністрацыя яшчэ не паспела замацавацца. Імператарскія ўказы дазвалялі генералу Рапніну рабіць з маёмасцю паўстанцаў «ўсё тое, што казне карысным будзе», кожны «карысны» маёнтак адразу трапляў пад кантроль арміі.

Як прызнаваў расейскі кіраўнік створанай Мінскай губерні генерал-губернатар Цімафей Туталмін:

 

Без увядзення вайсковых каманд секвестр маёнткаў будзе толькі марнай дэкларацыяй.

 

Удзел войска вельмі часта заканчваўся поўным гаспадарчым спусташэннем маёнткаў. У вайсковым сэнсе такое рашэнне каштавала Расіі. На адбіранне маёмасці даводзілася адрываць вайсковыя часткі ад баявых дзеянняў, хаця іх востра не хапала на фронце.

Адначасна секвестр рабіўся інструментам застрашэння і прымусу. Логіка расейскай адміністрацыі была відавочнай - пагроза страціць зямлю, дом і даходы павінна была прымусіць беларусаў адмовіцца ад падтрымкі паўстання і пратэстаў.

Пра гэта красамоўна сведчаць адозвы расейскага камандавання. Уступаючы на тэрыторыю Вялікага Княства Літоўскага, генерал Мікалай Рапнін папярэджваў мясцовае насельніцтва, што за невыкананне паставак для расійскай арміі буду «апісваць маёмасць і забіраць усё».

Іншы расейскі генерал Багдан Кнорынг загадваў распаўсюджваць улёткі з патрабаваннем да паўстанцаў вярнуцца дадому, пагражаючы ў адваротным выпадку не толькі вайсковай сілай, але і канфіскацыяй маёмасці.

_____________________

Чытаць: Падпольны горад, які рыхтаваў новую Рэч Паспалітую

_____________________

Сам Кнорынг актыўна праводзіў палітыку канфіскацыі. Ён забраў, між іншым, віленскую маёмасць кампазітара Міхала Клеафаса Агінскага і маёмасць падкаморыя Вялікага Княства Літоўскага Фелікса Каменскага ў Лідскім павеце. Пасля канчатковага падаўлення паўстання расейскі князь Павал Цыцыянаў ужо адкрыта папярэджваў жыхароў Гродна: любая новая змова або супраціў скончацца секвестрам усёй маёмасці.

 

Сумнавядомы ўльтыматум расейскага ваеначальніка Цыцыянава гарадзенцам. Публічны доступ

 

Пад удар траплялі нават тыя, хто не ўдзельнічаў у паўстанні. Секвестр накладалі на маёнткі людзей, якія ў час паўстання знаходзіліся за межамі Беларусі. Дастаткова было, каб улады ведалі пра іх знаходжанне на польскіх землях Рэчы Паспалітай або падазравалі ў сувязях з паўстанцамі. Так толькі на Полаччыне пад расейскае кіраванне было перададзена больш за 30 тысяч сялян.

Канфіскацыя стала мовай, на якой расейскі царызм пачаў размаўляць з беларускім грамадствам.

Кожны новы апісаны маёнтак павінен быў пераконваць уладальніка і ўсіх навокал: будзеш супраціўляцца імперыі, страціш усё, што маеш.

І яшчэ адну важную ролю, якую Пецярбург вызначыў канфіскацыі і Кацярына ІІ гэтага нават не хавала. У тых самых красавіцкіх указах 1794 года, дзе загадвала жорстка караць «закасцянелых злачынцаў», яна патрабавала ад сваіх намеснікаў адначасова «падбадзёрваць і падтрымліваць добранадзейных», «узнагароджваць шчодра» і «прывязваць іх да расійскага кіравання ўласнай іх выгодаю».

Просты і вельмі дзейсны хцівы прынцып. У адных забіраем - каму трэба аддаем. Своесаблівы перадзел маёмасці. Палітычная лаяльнасць адорвалася падарункамі. Тым больш расейскай дзяржаве такая шчодрасць абыходзілася амаль дармова - раздаваліся, альбо прадаваліся праз аўкцыён, чужыя, нерасейскія, землі.

 

Першым крокам да статуса "дабранадзейны" была прысяга лаяльнасці: да паўстання Касцюшкі далучацца не буду, дапамагаць не буду,  перамяшчэнне войск Расеі здраджваць не буду, сваіх здаваць буду, вернасць Найяснейшай Імператаравай Усёй Расеі і паслухмянасць абяцаю. І няхай дапаможа мне ў гэтым Бог. Публічная дамена

 

Секвестраваныя беларускія маёнткі амаль адразу ў Расеі сталі разглядаць як своеасаблівы зямельны фонд імперыі. Пакуль на беларускіх землях яшчэ трывала паўстанне Касцюшкі, у Санкт-Пецярбургу ўжо абмяркоўвалі, каму дастануцца канфіскаваныя ўладанні. І ахвотных, скажам адразу, было нямала.

Фактычны кіраўнік тагачаснай замежнай палітыкі Расеі, актыўны апалагет знішчэння беларуска-польска-літоўскай Рэчы Паспалітай, Аляксандр Безбародка ў адным з лістоў нават не спрабаваў хаваць сваіх мэтаў:

«Адзіны мой цяпер клопат - каб атрымаць (беларускія. - рэд.) вёскі». Што праўда, доўга не пакарыстаўся, памёр у 1799 годзе.

У Пецярбургу ішла рэальная барацьба за забраныя беларускія маёнткі. Будучыя ўладальнікі ўпрошвалі імператрыцу, шукалі лабістаў пры двары, імкнуліся атрымаць найбольш багатыя ўладанні.

Той жа Аляксандр Безбародка “па-сяброўску” прасіў «выбраць яму тысячы 3- 4 душ, каб яны былі значныя, а не кепскія, не далёкія…».

А расейскі фельдмаршал Пётр Румянцаў-Задунайскі выпрасіў сабе Пружанскі ключ Брэсцкай эканоміі. Але гэтага яму было мала. У перапісцы з Мікалаем Рапніным ён настойліва дамагаўся, каб да яго ўладанняў далучылі яшчэ і частку Белавежскай пушчы. Дзе, як ён пісаў, вадзіліся незвычайныя для Расіі «дзікія каровы». Настойлівасць была ўзнагароджана: разам з кавалкам брэсцкага лесу новы гаспадар атрымаў і тэрыторыю, дзе жылі зубры.

За няпоўныя два гады, з 1794 да 1796, працэс перадзелу маёмасці ў Беларусі набыў беспрэцэдэнтны размах. Толькі ў Мінскай губерні зямельнымі ўладаннямі былі ўзнагароджаны 42 расейскія падданыя, якія атрымалі больш за 38 тысяч сялянскіх душ. Найбуйнейшая аднамомантная «раздача» беларускай зямлі і сялян адбылася 18 жніўня 1795 года, калі семдзесят прадстаўнікоў расійскага істэблішманту падзялілі паміж сабой каля 104 тысяч беларускіх сялян. Гэта быў падарунак імператрыцы коштам канфіскаванай беларускай маёмасці.

 

У жніўні 1795 года “па новых чатырох губернях, Брацлаўскай, Менскай, Валынскай і Падольскай, амаль ужо не засталося нічога для раздачы”.

 

Разам са зменай уладальнікаў змянялася і сама сістэма і прынцыпы ўлады. Месца беларускай, польскай, літоўскай шляхты займалі людзі, чые багацце, кар'ера і ўплыў былі непарыўна звязаныя з расійскім імператарскім дваром.

Імперыя вельмі хутка зразумела, што забраны маёнтак можна выкарыстаць двойчы - яго ж можна не толькі забраць, але і вярнуць. Вяртанне секвестраваных уладанняў станавілася ўзнагародай за лаяльнасць. Адныя беларускія землеўладальнікі даказвалі сваю «невінаватасць», другія дэманстравалі адданасць новай уладзе, трэція шукалі падтрымкі пры расейскім двары. Ужо з канца 1794 года пачаўся працэс вяртання часткі раней секвестраваных маёнткаў.

Канфіскацыя маёмасці апынулася адным з самых дзейсных інструментаў імперскай палітыкі. Яна дазваляла не толькі пакараць палітычных праціўнікаў, пазбавіць іх эканамічнай незалежнасці,  але і ўзнагародзіць сваіх прыхільнікаў і прымусіць астатніх зрабіць патрэбны выбар. Гэты механізм аказаўся надзвычай жывучым. Ён перажыў і Кацярыну ІІ, і Расійскую імперыю і Савецкі Саюз.

Рэдакцыя

Падпішыся на Facebook Карона Вітаўта!