Галоўны герой нашага аповеду – Давід Пісар, які ратаваў габрэяў з гета ў Ваўкавыску, за што быў расстраляны нацыстамі.

Ягоны сын, Самуэль Пісар, адзін з нямногіх габрэяў беларуска-польскага памежжа, якім удалося выжыць у нацысцкім молаху. Прайшоў Майданэк, Аўшвіц, Дахаў. Пасля вайны ён апынуўся ў ЗША, сябраваў з 35-м прэзідэнтам гэтай краіны Джонам Кенэдзі і быў адным з ягоных дарадцаў.

Самуэль Пісар быў айчымам Энтані Блінкена, які ў 90-ыя гады працаваў у адміністрацыі Біла Клінтана, у 2010-я - Барака Абамы, а ў перыяд 2021-2025 быў дзяржсакратаром ЗША за прэзідэнтуры Джо Байдэна.

Энтані Блінкен неаднаразова цёпла і з гонарам выказваўся пра Пісараў.

У жніўні 1939 года Гітлер са Сталіным арганізавалі падзел Усходняй Еўропы і прынеслі чарговую бяду нашым народам. У чэрвені 1941 года гітлераўскі Рэйх нападам на Савецкі Саюз зрынуў нашыя землі ў яшчэ больш вынішчальную катастрофу.

Гэта быў жахлівы перыяд для Беларусі і для народаў, якія жылі на яе зямлі. У 1941 годзе Беларусь была па жывому парэзана нацыстамі.

Беларускія землі апынуліся ў складзе розных частак складанай гітлераўскай адміністрацыі:

Бецырка Беласток, рэйхскамісарыяту Остланд з цэнтрам у Рызе, рэйхскамісарыяту Україна з цэнтрам у Роўна, ваеннай адміністрацыі групы армій “Цэнтр”.

Бецырк Беласток на ўсходзе сягаў за беларускія гарады Скідзель, Гродна, Масты, Ваўкавыск, Зэльву, Ружаны, Пружаны, Камянец. Гэтая частка Беларусі была далучана да Усходняй Прусіі, яе чакала максімальна імклівая германізацыя.

Род Пісараў паходзіў з Беластоку. Заможная свецкая сям’я, Давід Пісар у міжваенны час адслужыў у польскім войску, развівае сямейны бізнес – нерухомасці, крама ровараў, аўтамабілі, іх сэрвіс, першыя таксоўкі Renault і Shevrolet у Беластоку.

Усё рушыць ганебная дамова-пакт Сталіна з Гітлерам 23 жніўня 1939 года. 

Сям'я Пісараў: Алена, Давід, Самуэль "Муля" з малодшай сястрой напярэдадні вайны. Ілюстрацыя з кнігі "З крыві і надзеі", BialystokSubjektywnie.

З савецкіх лап у 1939 годзе Пісарам удаецца вырвацца: НКВДзістаў, якія шукаюць на высылку ў Сібір багатых габрэяў, Давід Пісар сустрэў вылазячы з-пад рамантаванага аўто, у спяцоўцы, запэцканы алівай - яго прымаюць за “рабочы клас” і адпускаюць.

Нацысты ў канцы чэрвеня 1941 года пачынаюць у Беластоку з таго, што паляць Вялікую сінагогу разам з некалькімі сотнямі (а паводле іншых крыніц – ахвяраў магло быць да 2 тысяч) іўдзеяў.

Сям’ю Пісараў заганяюць у гета. У Бецырк Беласток гета ў асноўным былі “лягчэйшыя”  – адкрытыя, габрэі самастойна ходзяць на працу.

І Давід быў вельмі запатрабаваны, ён ці не адзіны талковы аўтамеханік у Беластоку. У гэтым ён бачыць шанец. Не толькі, каб выжыць самому і сям’і, але і даць надзею на ўратаванне іншым. І стане вырашальным. Аўтамеханіка Давіда ведаюць высокія нямецкія чыны, ён у пэўнай ступені па-за падазрэннямі ў нелаяльнасці.

Пісар-старэйшы ўладкоўваецца шафёрам да немца Курта Рынгенмута, які ў Беластоку трымае вадаправодную фірму. Верны сябра партыі Гітлера - NSDAP, Курт Рынгенмут не тое, каб супраць яе скрайне антысеміцкай ідэалогіі, але больш цэніць добрых работнікаў, якія прыносяць добрыя грошы, і, прынамсі, ідзе на кантакт. Немец нават неаднаразова абедае разам з Давідам Пісарам за адным сталом. Давер да яго поўны. 

Да восені 1941 года нацысты ствараюць у Бецырк Беласток больш 30 гета.

Па розных падліках утрымліваць там маглі ад 170 да 350 тысяч габрэяў. У гета ў Гродне – 25 тысяч, у Беластоку – 60 тысяч. Габрэі дармовая працоўная сіла: шаўцы, краўцы, слесары, любая праца на патрэбы нацысцкага войска, гарадскіх адміністрацый, абслуга ўласна гета.

З восені 1941 года, пасля першых масавых растрэлаў, у лёсах габрэяў беларускіх тэрыторый Бецырка Беласток настае перыяд адноснай цішыні.

Але ўжо з 2 лістапада 1942 года нацысты распачынаюць планамерную ліквідацыю гета. З 30 вырашана пакінуць 5. На Гарадзеншчыне габрэяў звозяць у гета пад Гродна і ў Ваўкавыск. Гэта часовыя, зборныя гета, габрэяў рыхтуюць на вываз у лагеры смерці – найчасцей у бліжэйшы - Траблінку, але таксама і ў Аўшвіц.

У Ваўкавыск звозяць габрэяў Росі, Свіслачы, Поразава, Лыскава, Ізабеліна, Пескаў, Мастоў, Ружаны. Загадваюць узяць прадуктаў на два дні, а ключы ад дамоў, кватэраў аддаць нацыстам.

Людзей кідаюць у вялікія глыбокія зямлянкі памерам 50 на 10 метраў, трохпавярховыя драўляныя нары, тэрыторыя гета абнесена калючым дротам. 170 грамаў у дзень і міса "супа" - вада на неабранай бульбе.

У канцы лістапада ваўкавыскім вязням паведамляюць, што іх неўзабаве пачнуць адпраўляць на работы ў Германію. Так гітлераўцы тушуюць сапраўдную мэту вывазу. Масавыя эшалоны запланаваныя на 6, 7, 8 снежня 1942 года.

Шафёр Давід Пісар ведае пра планы немцаў на Ваўкавыскае гета.
Ён ідзе да шэфа, Курта Рынгенмута і прапаноўвае рызыкоўнае – выцягваць габрэяў з Ваўкавыскага гета. Там у жудасных умовах на канец лістапада 1942 года знаходзяцца нават да 20 тысяч габрэяў, звезеных з іншых гета, утвораных нацыстамі ў беларускіх гарадах і мястэчках.

Выцягваць і перапраўляць у Беласток, які здаецца адносна бяспечным месцам. Прынамсі, ніякіх размоваў пра ліквідацыю гета ў Беластоку на той момант не ідзе. Беластоцкае гета будзе ліквідавана апошнім, у жніўні 1943 года.

Немец Курт называе сваю цану за паслугу і рызыку - 3-4 тысячы рэйхсмарак за кожнага ўратаванага, але Давід Пісар з сябрамі былі да гэтага гатовы.

Аперацыя па ўратаванні была дасканала распрацавана. У адной з зямлянак гета нацысты стварылі нешта кшталту шпіталя, працуюць там лекары з Беластоку, добрыя знаёмцы Пісара - Хорн, Эпштэйн і Залман. 

Яны вырашаюць даваць абраным на ўратаванне ўкол з адмысловым лекам, які выклікаў страту прытомнасці. Пасля фіксавання смерці “нябожчыкаў” везлі на могілкі, дзе іх “ажыўлялі”, пераапраналі ў сялянскую вопратку, і вывозілі машынай. Давід быў за кіроўцу, Курт гарантаваў бяспеку на выпадак цікавасці з боку нацыстаў.

Насельнікі гета і ў рэальнасці гінулі штодзённа дзесяткамі чалавек, таму раптоўнае павелічэнне колькасці, пытанняў не выклікала. 

Такім чынам група, якой кіраваў Давід Пісар, паспела вывезці з Ваўкавыска некалькі дзесяткаў чалавек. Цяжка тут ужыць слова "ўратаваць", найверагодней за ўсё, абсалютная большасць вывезеных Пісарам з Ваўкавыска, праз некалькі месяцаў загіне ў часе ліквідацыі "бяспечнага" беластоцкага гета.

Дзяцей часцей за ўсё аддавалі на выхаванне ў мясцовыя вёскі. Пераважна дзяўчат. З зразумелых анатамічна-традыцыйных прычын было лягчэй схаваць іх рэлігійную і нацыянальную прыналежнасць.

На 11 студзеня 1943 быў запланаваны чарговы скок у Ваўкавыск.
У гета на той момант заставалася не больш 1600-1700 чалавек. Асноўная колькасць ужо была вывезена нямецкімі нацыстамі, пераважна ў Траблінку. Недзе ў гэты ж час у Ваўкавыску загінуў і Шлёма Язерніцкі, бацька будучага шматразовага прэм’ера Ізраіля Іцхака Язерніцкага (Шаміра).

Рынгенмуту тэрмінова трэба было ў Каралевец, сталіцу Усходняй Прусіі. Выезд у Ваўкавыск адкладаць было нельга. Лік, сапраўды, ішоў на гадзіны. Група вырашыла ехаць у Ваўкавыск без Курта.

І тут на авансцэну гісторыі выходзіць габрэй Юдкоўскі. Ён трымаў крыўду на Курта, бо той адмовіўся выцягнуць з Ваўкавыска ягоную сястру. Юдкоўскі напісаў данос у гестапа. З нейкай сваёй рацыі, у даносе ён ані словам не ўзгадаў немца Курта Рынгемута, але назваў іншых, у тым і Давіда Пісара.

Тыя толькі вярнуліся з Ваўкавыска, але паспелі “разгрузіцца”. Наляцелі гестапаўцы. Давіда ўзялі першым, моцна збілі. Арыштавалі таксама іншых габрэяў-работнікаў фірмы.

Праз некалькі дзён немцы выпусцілі ўсіх, акрамя Давіда Пісара. Яго палічылі завадатарам, арганізатарам і галоўным удзельнікам ратавання ваўкавыскіх габрэяў.

Па ўскосных сведчаннях, ніхто з затрыманых, нягледзячы на здзекі і збіццё, не выдаў Рынгенмута. Магчыма, нацысты не хацелі ўнутрынямецкага скандала, нехта з вышэйшага кіраўніцтва мусіў бы адказвасць за недагляд і халатнасць. Справу замялі.

Адзінае, што зрабілі  “партайгеносэ” Рынгенмута, гэта асудзілі яго нацыянал-сацыялістычным “партайгеносным” судом, змусілі да ліквідацыі фірмы і выезду з Беластока. У красавіку 1942 года Давіда Пісара расстралялі.

З сям’і Пісараў выжыў толькі Самуэль.
Але пражыў жыццё за ўсіх сваіх родных. Прайшоў масу лагероў смерці ад Майданэка да Дахаў, стаў адным з наймаладзейшых габрэяў, якія перажылі халакост. Пасля вайны яго знайшлі аўстралійскія сваякі. Вывучыўся ў Сарбоне і Гарвардзе. Быў дарадцам у UNESCO, адміністрацыі Джона Кенэдзі, Кангрэса ЗША.

Заснаваў адвакацкую кантору, кліентамі якой былі многія сусветныя зоркі – Катрын Дэнёў, Ава Гарднэр, Джэйн Фонда, Сціў Джобс, Ліз Тайлэр.

Некалькі разоў наведваў родны Беласток, але так і не знайшоў месца, дзе быў забіты і пахаваны ягоны бацька – Давід Пісар, які аддаў жыццё ратуючы габрэяў з Ваўкавыска.

Рэдакцыя

Выкарыстаны матэрыялы:

Самуэль Пісар, "З крыві і надзеі"

Stan badań nad pomocą Żydom na ziemiach polskich pod okupacją niemiecką

Pawel Kornacki, Jak zginął dziadek Antony’ego Blinkena, www.przystanekhistoria.pl

Матэрыялы для прэсы Universal Studios да фільма “Schindler’s List”