БЕЛАРУСЫ ПАМІЖ 1921-1939
Вазілі забіваць днём, ноччу, раніцай. Кругласуткавая вахта, зьмены. Перазьменка – а дзясятай-адзінаццатай вечара. Пасьля расстрэлаў гэбісты вярталіся ў горад, ішлі ў сваё кафэ. За такую працу давалі па дзесяць рублёў у дзень – на дзьве бутэлькі гарэлкі хапала.
Група настаўнікаў і навучэнцаў распаўсюджвала антысавецкія ўлёткі, і заклікала беларусаў стаць гаспадарамі ўласнай краіны. У адказ савецкія спецслужбы распачалі пераслед, які прывёў да гучнага судовага працэсу. Пад пагрозай арышту быў нават народны паэт.
«Паўсюдна ходзяць чуткі, што хутка пачнецца вайна і паўстане Беларуская Рэспубліка…» - такія данясенні польская паліцыя атрымлівала ад інфарматараў адно за адным. У пачатку 1920-х гадоў у нашым рэгіёне разгортвалася вялікая палітычная гульня. Праўда, правілы гэтай гульні пісалі зусім не мы.
...Народзе наш, прысягаем Табе шумам ніў родных, усходам сонца - сымбалям Твайго адраджэньня... Прысягаем..., што мы - Твае непадзельна, толькі Твае. На гістарычным здымку - лідары беларускага студэнцкага руху. Распавядаем іх лёсы.
На Коласа Апанскі паляваў не адзін год. Чэкіст рабіў Імкліву кар’еру ў Савецкай Беларусі. І даўно шукаў прыдатную нагоду ўдарыць па прабеларускіх камуністах і беларускай інтэлігенцыі. Першае імя было на адвароце здымка - Якуб Колас.
У верасні 1923 года ў беларускай вёсцы адбылося тое, чаго ўлады ніяк не чакалі. Настаўнік прыйшоў у школу. Дзеці - не. Ніводнае. Бацькі загадзя дамовіліся: пакуль улада не дазволіць адкрыць у вёсцы беларускую школу, сваіх дзяцей яны не пашлюць ні ў якую іншую.